Het kaartenhuis moet instorten

Over veiligheid en helen

Helen van seksueel misbruik wordt pas mogelijk als jouw klant zich veilig genoeg voelt om zijn of haar kwetsbaarheid onder ogen te zien. Toch is ‘werken aan veiligheid’ geen winnende strategie. De klant weet maar al te goed: de wereld is geen veilige plek. Het is onvoldoende voor jou als therapeut om ‘veilig’ te zijn, voor de klant om zich ook veilig te voelen. Ga er daarom maar vanuit dat je klant zich ook bij jou niet veilig voelt. Dat maakt dat het nodig is om te verkennen welke mate van onveiligheid een klant kan verdragen.

Pas als het veilig genoeg is, kun je helen

Pas als het in je dagelijkse leven relatief veilig is, kun je deze klus aanpakken. Als je wereld overhoop ligt, heb je niet genoeg energie om met dit oude zeer aan de slag te gaan. Toch is het ook in onveilige tijden van belang om de invloed van het seksueel misbruik te blijven zien en benoemen. Het heeft namelijk invloed op hoe jouw klant omgaat met de alledaagse onveiligheid. Het is dan wellicht niet de tijd om heel openleggend te gaan werken, maar het is van belang om de invloed van het verleden te blijven benoemen.

Pas als je gaat helen, voel je je weer veilig

Het is een paradoxale uitdaging waarvoor wij ons als therapeuten geplaatst zien. Enerzijds is veiligheid van belang als voorwaarde om te helen, anderzijds is het onmogelijk om te wachten tot de klant zich veilig voelt, want dat gaat niet zomaar gebeuren. Daarbij komt dat de klant onbewust vanalles aan onrust en onveiligheid in het heden creëert. Dit is een gevolg van geautomatiseerde overlevingsmechanismen, die bovendien als een soort waakhond de klant tegen het oude trauma beschermen. Zodra je stappen richting het trauma maakt, zullen de afweermechanismen weerstand bieden.

Welke mate van onveiligheid kun je verdragen

Waar het dus om gaat in de therapeutische ruimte rondom het thema veiligheid is: ‘Welke mate van onveiligheid kun je verdragen’. Dat is steeds de zoektocht en dat is voor elke klant anders. Door steeds binnen die bandbreedte te zoeken naar het hoogst haalbare, actief de grens tussen uitdaging en overspoeling te zoeken, verruimt de klant langzaam maar zeker zijn of haar ruimte voor zichzelf.

Fouten maken mag

Dit werk vraagt een enorme gevoeligheid voor de grenzen van de ander, die deze vaak ook nog eens onvoldoende aangeven. Voorzichtigheid is geboden, maar levert soms ook frustratie op bij de klant die snel verder wil, liefst het probleem ontkent of eraan voorbij loopt. Het is alsof je over een evenwichtsbalk loopt en omdat de emoties zo groot zijn, lijkt het misschien alsof elke fout dodelijk is. Dat is gelukkig niet het geval.

Het kaartenhuis moet instorten

De klant leeft al jaren met zijn of haar verleden en dat jij het aanraakt, betekent niet dat jij verantwoordelijk bent voor het ineenstorten van het kaartenhuis. Het is zelfs de bedoeling dat het instort, zodat er op solide grond iets beters gebouwd kan worden. Het mooiste is als dit kan als een soort ‘gecontroleerde afbraak’, maar dat kan alleen als er voldoende aandacht is voor de ‘gezonde’ delen van de klant. Het ware zelf.

Vinger aan de pols

Wel is het van belang om met je klant te reflecteren over hoe het gaat.

  • Gaan we niet te snel?
  • Hoe is het met de nachtmerries?
  • Lukt het gewone leven je nog?

Door dit regelmatig met je klant te bespreken, bekrachtig je de eigen regie van de klant. Je geeft hem of haar actief een stem in het tempo van het proces. Je roept daarmee de expertise van de klant wakker. Hij of zij is zelf immers de expert van het eigen leven en door daar een beroep op te doen bekrachtig je dit.

Wie kan de beste hulp bieden?

Soms is het gewone leven te ingewikkeld om het traumawerk aan te kunnen. Dan is het goed om te kijken wat heeft jouw klant op dit moment nodig en ben jij daarvoor de beste bron? Soms is maatschappelijk werk, de WMO, ondersteuning op financiële zaken of het sociale netwerk dat een deel van de dagelijkse beslommeringen over kan nemen een betere optie. De buurvrouw die soep komt brengen, een zus die bemiddelt.

Therapiepauze?

De eigen kracht van niet alleen de klant, maar ook het netwerk activeren maakt soms het verschil tussen het net redden en een opname. In overleg met je klant kun je er dan voor kiezen om een therapiepauze in te lassen, met afspraken over ‘vinger aan de pols’. Bijvoorbeeld dat je ééns in de twee weken een mailtje verwacht met een update en dat je er bent als de klant weer wil opstarten. Zo blijf je op de hoogte, maar ook, zo voelt je klant dat je nog steeds betrokken bent.

Veiligheid is een illusie

Het werken met mensen die seksueel misbruikt zijn, confronteert de therapeut ook met zijn of haar eigen illusies rondom veiligheid. Zeker als je als therapeut zelf geen geschiedenis van trauma hebt, kan het heftig zijn om te zien en mee te maken hoe groot het leed en de chaos is. Ook de verhalen zelf, over wat er is gebeurd, doet iets met je veilige wereldbeeld. Om die reden adviseer ik elke therapeut die met mensen met seksueel misbruik ervaringen werkt, goede intervisie dan wel supervisie te zoeken, gericht op de problematiek rondom seksueel misbruik.

Recensie: Van waanzin naar wijsheid van Iris van Zomeren

In het boek ‘Van waanzin naar wijsheid’ zet Iris van Zomeren helder uiteen hoe je langs een spirituele weg kunt helen van seksueel misbruik. Het boek beschrijft haar weg langs diverse therapeuten, de waarde van Satsangs en hoe een spiritueel bewustzijn haar helpt om de herinneringen aan haar jeugd vol misbruik te helen.

De ‘waanzin’ van DIS

Als haar herinneringen terugkomen, voelt zij zich als bezeten door de demonische beelden, die haar ernstig uit het lood brengen. Samen met haar man gaat ze op zoek naar de oorsprong van deze beelden. In haar zoektocht komt ze er al snel achter dat wat zij ervaart DIS genoemd wordt. De aanpak bij het centrum waar zij naar toegaat voor behandeling past echter totaal niet bij haar.

De kracht van sociaal netwerk

Wat mij vooral bijgebleven is uit het boek is hoe belangrijk het voor Iris is dat zij een stevig en betrokken sociaal netwerk heeft. Haar man, maar ook de regelmaat van de satsangs die zij bezoekt dragen veel bij aan haar vermogen om het verleden ook echt aan te kijken. Om er bij te blijven, ook als het moeilijk te verteren is. Dit sociale netwerk vormt de bedding die Iris de kracht en veiligheid geeft om af te dalen tot in de diepste, donkerste herinneringen.

Vele wegen naar heling

Het boek laat zien dat er vele wegen zijn die leiden tot heling, maar richt de aandacht er ook op dat zingeving, de spirituele of religieuze betekenis van wat je doormaakt, nadrukkelijk een onderdeel kan zijn van je heling. De weg naar wijsheid gaat dieper en verder dan alleen heling. Het herstelt de mens en neemt de volgende stap, naar het tot volle wasdom komen!

Voor wie is dit boek?

Het boek is een verademing voor mensen die wars zijn van het medisch/mechanistisch denkmodel. Toch wordt het niet zweverig, doordat er steeds weer de link gelegd wordt naar het dagelijks leven en hoe de lessen die Iris leert daarin doorwerken. Het is een hoopgevend boek dat duidelijk maakt dat ook als je hele heftige dingen hebt meegemaakt, je tot wijsheid en wasdom kunt komen.

Minpunten van het boek

  • Ik vond het wat lastig dat er in de tekst met enige regelmaat verwezen wordt naar de toekomst: ‘Wat ik toen nog niet wist …’ of ‘Later zou ik ontdekken dat …’. Dit haalt mij uit het verhaal.
  • Ik vond het bij tijden wat uitgebreid op zaken ingaan.

Pluspunten van het boek

  • Helder verhaal over DIS, goede keuze om de kennismaking te beperken tot een aantal ‘alters’ en niet te streven naar volledigheid.
  • Hoopgevend verhaal over diepe traumas
  • Aandacht voor het langetermijn perspectief, transgenerationele overdracht.
  • Aandacht voor de zoektocht naar passende hulpverlening
  • Goede, doorleefde uitleg over hoe diverse therapieën werken

Van waanzin naar wijsheid

Het boek ‘Van waanzin tot wijsheid’ kun je aanschaffen door op het plaatje te klikken. Het kost € 21,50.

Van waanzin naar wijsheid

 

 

Herstel door verbinding

Herstel door verbinding, een blog van Marcel Kerkhofs

Steeds vaker zie ik mensen in mijn omgeving naar gespecialiseerde traumacentra gaan. Zelf ben ik nu zo’n 26 jaar geleden naar een voorloper daarvan gegaan. Wat is daarbij heb geleerd is, dat het oproepen van (hevige) emoties wel leidt tot ontlading maar niet noodzakelijkerwijs tot heling.

Terugval na een half jaar

Zoals bij mezelf ook het geval was, zie ik bij bijna iedereen een terugval krijgen, ongeveer een half jaar nadat zij in eerste instantie een enorme sprong hebben gemaakt. Ik zie dit fenomeen nu zo vaak voorbij komen, dat ik me ben gaan afvragen hoe dat komt.

Geen snelkookpan-therapie

Nu ben ik door persoonlijke ervaring, kennis en kunde afgestapt van het ‘pressure-cooker’ model. De situatie waarin je opgesloten wordt in een groep op een locatie waar je min of meer verplicht verblijft en dan in een hoog tempo je trauma’s onder ogen gaat zien. Ik heb iets dergelijks ook ervaren en heb achteraf gemerkt hoe vaak ik over mijn eigen grens ben gegaan terwijl ik dacht ‘hard gewerkt’ te hebben. Hard gewerkt had ik ook. Maar voor wie? Dat was de vraag die bleef nasudderen.

De emmer geleegd

Wat het me wel opleverde was dat ik er weer een tijdje tegenaan kon want de hevige emoties waren geuit. De emmer was geleegd maar het kraantje was nog niet gedicht. Zo kwam het dat ik na verloop van tijd weer bijna op hetzelfde punt aangeland was. Wel was ik minder angstig voor heftige emoties, maar ze waren weer net zo heftig. Het dissociëren kwam ook net zo hard weer terug.

Herstel door verbinding

Achteraf gezien weet ik dat de heling in mijn lange proces, niet heeft plaatsgevonden in die sessies. Dat het een combinatie was van vele aanrakingen (letterlijk en figuurlijk) waarvan de kern was: om het in verbinding te doen.

In verbinding te huilen, woedend zijn en ja zelfs dissociëren

De echte verwerking vond plaats in verbinding en dat ging het beste wanneer er ‘gewoon’ ruimte voor was. Tijd, aandacht, ruimte: d.w.z. bedding. Hetzij in therapie of in een therapeutische setting, maar nog beter gewoon buiten therapie om.

Sessies waar het moet gebeuren werken niet

Ik geloof steeds minder in sessies ‘waar het moet gebeuren’ en de cliënt wel iets moet laten zien. Zeker als het gaat om cliënten die seksueel misbruikt zijn, is de neiging dan om te voldoen aan de verwachtingen van de therapeut. Dat is meer van hetzelfde, dat is wat we tijdens het misbruik hebben geleerd, voldoen aan verwachtingen.

Benoemen wat ik zie

Waar ik wel in geloof is in benoemen wat ik zie. Als ik in een cliënt bijvoorbeeld een terugtrekkende beweging zie dan benoem ik die. Dat is vaak al helend. Het mag er zijn, het wordt gezien. Die persoon wordt gezien. Om vervolgens daarover in contact te gaan en als er ruimte voor is te kijken naar die terugtrekkende beweging. Vanuit vol bewustzijn en in het tempo van de cliënt, zonder iets te ontwijken.

Hard on the subject, soft on the person

Zo kan het gebeuren dat er een miniem iets lijkt te gebeuren. Een microscopisch klein scheurtje in het pantser dat iemand om zich heen geeft gebouwd. Maar de kleinste scheuren worden bijna vanzelf groter door beweging, door het leven zelf …

Meer weten over Marcel Kerkhofs? Kijk op zijn pagina

Aanbod voor professionals

Workshop ‘Wat heb ik niet te bieden’

Een workshop voor professionals die werken met seksueel misbruikte mensen. Nu eens geen ‘nieuwe tools’ en of methodieken, maar een workshop die je uitnodigt en uitdaagt om te gaan kijken naar wie jij bent en wat jij brengt in de hulpverlening. Met aandacht voor wat het thema seksueel misbruik met jou doet en hoe je daar mee omgaat. Door Rineke van Setten.

Workshop professionals What do I not have to offer as professional to sexual abuse survivors

Misbruikers kiezen kinderen juist omdat ze weerloos zijn

Misbruikers kiezen ervoor om kinderen te misbruiken, juist omdat een kind de dingen nog niet goed snapt. Omdat kinderen gemakkelijk te manipuleren zijn. Een onschuldig kind een deel van de verantwoordelijkheid in de maag splitsen voor hun slachtofferschap, is niet realistisch.

De realiteit is dat er mensen zijn die seksueel misbruik plegen door willens en wetens de weerloosheid van een kind uit te buiten.

Wat misbruikers zichzelf wijs maken

Er zijn misbruiker die zichzelf wijsmaken dat het niet zo erg is, dat ze het kind er niet mee beschadigen. Dat een kind het zich niet zal herinneren of het zelf ook fijn vond. Grote onzin want de lange termijn gevolgen van seksueel misbruik zijn bijzonder ernstig. Toch zijn er zelfs nog mensen die voor deze rationalisatie vallen en denken dat het wel meevalt.

Kinderen kiezen niet voor seksueel misbruik

Men beweert wel dat een kind weerbaar gemaakt moet worden tegen misbruik. Dat bepaalde kinderen op één of andere manier iets uitstralen van kwetsbaarheid, waardoor het meer kans loopt slachtoffer te worden van seksueel misbruik. Maar een kind is per definitie niet opgewassen tegen een volwassene. Een kind is nog aan het leren hoe de wereld werkt. Een kind wordt uitgekozen als slachtoffer, juist omdat het klein is en weinig ervaring heeft.

Ook pubers zijn erg kwetsbaar

Zelfs al ben je puber en vind je jezelf al een hele piet, tegen een manipulerende volwassene leg je het af. Zelfs volwassenen kunnen soms niet tegen een misbruiker op. Door te zeggen dat het kind weerbaarder moet worden, leg je een deel van de verantwoordelijkheid bij het kind en daar hoort hij niet thuis. Het is een subtiele vorm van victim blaming.

Kinderen maken wel keuzes ná het misbruik

Pas na het moment waarop het kind voor de eerste keer seksueel misbruikt wordt, heeft een kind een keuze. Deze keuze is: ‘Hoe ga ik om met wat mij wordt aangedaan. Kinderen hebben hierin een beperkt aantal opties. Vechten heeft meestal weinig zin, omdat het doorgaans misbruikt wordt door iemand die macht heeft. Vluchten lukt soms in letterlijke zin, wegrennen van een man in de bosjes. Maar als de misbruiker familie van je is, of een vertrouwde volwassene lukt dit letterlijke vluchten niet. Het kind kan dan nog vluchten in zichzelf: dissociëren.

Bevriezen als enige overgebleven optie

De enige andere optie is bevriezen. De laatste toevlucht voor een kind dat overweldigd wordt. Bevriezen gebeurt diep van binnen. Het kind laat over zich heen komen en reageert niet meer vanuit het authentieke zelf. Dat authentieke zelf gaat vanaf dat moment ondergronds en laat zich niet meer zien.

Verlies van zelf

Dit verlies van zichzelf, op zo’n jonge leeftijd, is vaak moeillijk te herstellen. Het kind ontwikkelt allerlei gedrag om met de situatie om te gaan, gaat handelen vanuit de onveiligheid en zoekt manieren om het voor zichzelf en de omgeving zo draaglijk mogelijk te maken. Extreem aangepast gedrag of juist extreem recalcitrant gedrag kunnen uitingen zijn van dit tragische verlies van zelf.

Veiligheid vs. gevoel van veiligheid

Voor de veiligheid

Het noemen van het thema ‘veiligheid’ roept onmiddellijk een gevoel van onveiligheid op. Als je voor je eigen veiligheid kiest, dan betekent dat doorgaans dat je sloten op je deuren doet, zowel in je huis, je auto, maar ook je hoofd en hart. Voor de veiligheid. Maar wat is veiligheid en welke plaats heeft het in de therapeutische praktijk?

Wat is veiligheid werkelijk?

Veiligheid kun je niet definiëren zonder het ook te hebben over onveiligheid. Het wordt gekenmerkt door een afwezigheid van dreiging. In die zin zijn er vooral negatieve symptomen. De afwezigheid van potentiële oorzaken van een gevaarlijke situatie of de mate van aanwezigheid van beschermende maatregelen tegen deze potentiële oorzaken.

Veiligheid en de therapeut

In de therapeutische praktijk spreekt men van een ‘veilige situatie’. Dit zijn omstandigheden waarin de klant kan oefenen met nieuw gedrag. Waarbij alles bespreekbaar is en idealiter de therapeut een spiegel is die de klant zonder oordeel tegemoet treedt. Een veilige situatie is nodig om de inwendige onveiligheid die een klant voelt te kunnen bespreken.

Reële dreiging en veiligheid

Niet iedereen die hulp zoekt, heeft veiligheid in de thuissituatie. Soms zelfs verre van dat! Een klant die in een onveilige situatie verkeert weerbaarder maken, kan onbedoelde risico’s opleveren. Het is dan ook verstandig om altijd op zijn minst een inschatting te maken van de veiligheid van de klant in de thuissituatie.

Wat als het niet veilig voelt

Een veilige situatie hebben, betekent nog niet dat de klant zich ook veilig voelt. Sterker nog: het werk van de therapie veronderstelt dat de klant zich ook zal begeven op het terrein waar het onveilig voelt. Waar de therapeut wellicht geneigd is om ervan uit te gaan dat het veilig is voor de klant, is dat zeker niet vanzelfsprekend. Het is geen gemakkelijke opgave om naar je diepste angsten te gaan kijken.

Veiligheid vs. gevoel van veiligheid

Om een reëel beeld te krijgen van de veiligheid van de klant is spontane zelfrapportage niet altijd een goede graadmeter. Wanneer de klant geweld gewend is, kan deze zich veilig voelen in een onveilige situatie. Het gevoel van onveiligheid kan zelfs groter zijn in een nieuwe situatie (nieuw is eng). Het is dus zeker handig om dit goed uit te vragen, op basis van concrete feitenvragen.

Een reële inschatting van veiligheid

Een manier om een inschatting te maken is om de klant een paar vragen te stellen. Een paar voorbeelden zijn:

Als je de laatste week neemt:

  • Hoeveel keer ben je dan geslagen/gekrabd/geschopt?
  • Hoe vaak ben je vernederd?
  • Hoe vaak ben je aangerand of verkracht?
  • Was er deze week dreiging?

Wanneer je jouw klant al een beetje kent, weet je vast welke van deze vragen van belang zijn om te stellen en/of heb je andere vragen die concreet te beantwoorden zijn.

Werken aan veiligheid? Of aan een gevoel van veiligheid?

Als het antwoord op bovenstaande vragen nul is, dan ben je de laatste week veilig geweest. Is het antwoord 1 of meer, dan verkeert je klant reëel in een onveilige situatie. Als dit een typische week voor je is, moet je klant niet aan je gevoel van veiligheid werken, maar aan het creëren van een veilige situatie. Dat is een heel andere hulpvraag.

Aan trauma werken in een onveilige situatie?

Kun je werken aan trauma als de klant nog in een onveilige situatie is, of is dat contra-productief? Het antwoord hierop is niet eenduidig. In sommige situaties is het zelfs noodzakelijk om aan de traumagerelateerde klachten te werken, ondanks dat de situatie verre van optimaal is. Soms is het gewoon niet haalbaar om eerst veilige situatie te creëren. Het is dan wel extra belangrijk om aan verwachtingenmanagement te doen. ‘We kunnen je helpen leren om jezelf een beetje beter staande te houden’ is dan een min of meer realistische verwachting.