Dramatherapie na seksueel misbruik – Rineke van der Baan

Durf jij… niet?

Dramatherapie na seksueel misbruik – Rineke van der Baan

Onderzoek Dramatherapie na seksueel misbruik van Rineke van der Baan

Moeite met grenzen aangeven, emoties, vertrouwen? Contact met je lichaam maken en zo ook in de relatie met anderen. Toch weer die herinneringen… Controle willen houden! Zucht. Steeds weer van therapie naar therapie, waarom dan dramatherapie? In dit artikel wordt een onderzoek gepresenteerd naar de inzet van dramatherapie bij vrouwen die seksueel misbruikt zijn.

Waarom ik mij met seksueel misbruik bezig houd

Waar ik (Rineke) ook heen ga, seksueel misbruik kom ik telkens weer tegen. Jong kwam ik er zelf mee in aanraking, als puber hoorde ik het van klasgenoten, als student kan ik er wederom niet omheen. Ik ga op reis en ontmoet vrouwen met dezelfde verhalen. In mijn werk met (onder andere) verslaafde prostituees en stages met dak- en thuislozen, jongerenpsychiatrie en verslaving eveneens. Seksueel misbruik; het is er, als je het wil zien.

De statistieken:

Eén op de vijf meisjes en één op de elf jongens in Nederland worden al voor hun 16e seksueel misbruikt (Meeuwsen, 2013). Het kan invloed hebben op diverse terreinen in het leven (psychisch, emotioneel, lichamelijk, seksueel, relationeel, maatschappelijk), de effecten kunnen een leven lang doorspelen. Specifieke hulp blijkt er echter weinig te zijn (Leferink, 2014).

Mijn mission statement

Ik ben gekomen aan het einde van mijn opleiding, ik heb veel geleerd. Ik ben op persoonlijk en professioneel vlak gegroeid. Ik heb mijn eigen weg bewandeld en ik wil hoop, kracht en liefde doorgeven. Het onderzoek dat ik doe is niet alleen het kroonstuk op mijn studie. Ik ga door, ik ben eraan toe en ik ben bevlogen.

Bevlogen door schoonheid

Dramatherapie na seksueel misbruik. Bevlogen door schoonheid

Een eigen identiteit. Vrouwelijkheid. Kwetsbaarheid. Pijn. Bevlogen om te laten zien wie de vrouw is. Wat ware liefde is. Liefde die juist zo vaak gebruikt en misbruikt wordt. We zoeken, maar vinden niet. We verliezen ons zelf in de ander. Het sterkt ons, maar maakt ons zwak. Gebroken. We hebben iemand nodig, maar zijn eigenlijk op zoek naar ons zelf.

Het onderzoek: Dramatherapie bij vrouwen die seksueel misbruikt zijn

Ik heb een onderzoek gedaan naar hoe dramatherapie wordt ingezet bij vrouwen die seksueel misbruikt zijn. Het onderzoek is gedaan aan de hand van negen respondenten, een evaluatiegroep en een literatuurstudie. Dit artikel bevat een korte uitlichting van de resultaten van het onderzoek voor vrouwen die seksueel misbruikt zijn en voor andere belangstellenden. Het onderstaande laat zien dat dramatherapie een goede behandelmethode is.

Dramatherapie: van het hoofd naar het hart

Als je seksueel misbruikt bent, dan zit je vaak in je hoofd. De kracht van dramatherapie is dat het jou direct dingen laat ervaren. Je bent cognitief, fysiek, in de ervaring bezig. Je maakt verbinding tussen je denken, voelen en handelen (Praktische kaders voor het methodisch werken van de CT’er, 2014 zie in het onderzoek). Door te spelen, te bewegen, ga je voelen wat dat met je doet, kun je weer contact maken en integreren in je lijf. Je lichaam is belangrijk. Het is daar waar de grenzen zijn overschreden, maar ook daar (in het zenuwenstelsel en impliciete geheugen) waar de ervaring ligt opgeslagen. Dus het gaat niet (alleen) om de woorden, maar om het nonverbale geheugen (Universiteit Gent, 2008).

In dramatherapie naar het seksueel misbruik toe of er vandaan

In spel oefenen je in interactie met anderen, grenzen aangeven, problemen oplossen, emoties voelen, jezelf laten zien en uiten, vormgeven en spelen. Je bent zelf het materiaal (Cleven, 2004). De regie die je ten tijde van het misbruik verloren bent, kan je in spel terug gegeven worden. Dus jij bepaald alles! Of toch niet?

Oefenen met de werkelijkheid

In spel oefen je om flexibel om kunnen gaan met de werkelijkheid. Het is spel, maar hoe je in het echte leven bent, reageert, kom daarin terug. Je kunt binnen de veiligheid van spel experimenteren en risico’s nemen (Smeijsters, 2003). De therapeut volgt je, doet het samen met je en blijft erbij. Hij/zij kan inspelen op wat jij nodig hebt. Moet jij meer geconfronteerd worden met wat er is gebeurd, dan zullen de thema’s die bij je spelen ingebracht worden. Maar misschien is het ook wel de kunst om er meer afstand van te kunnen nemen, dan zal de dramatherapeut technieken toepassen om jou hierin te begeleiden. In dramatherapie wordt zo waar jij aan wilt werken op een veilige manier bespeelbaar gemaakt.

Creëren en herstructureer in dramatherapie

In spel kunnen situaties gecreëerd en her-gecreëerd worden, ervaringen kunnen tot een beter einde gebracht worden. Misschien wil je wel eens voor jezelf opkomen, je emoties uiten, zorg ontvangen, erkenning krijgen of een onderscheid leren zien in wie je nu bent en de gekwetste persoon van toen. Gedrag dat we vertonen helpt ons niet altijd verder, in dramatherapie kan je andere mogelijkheden gaan zien en ervaren. Het is je verbeelding gebruiken om; (de toekomst) te creëren, de betekenis van dingen ontdekken, het leren om fouten te maken en risico’s te nemen, wat kan bijdragen aan je eigenwaarde (Casdagli, 1999).

Jezelf spelen

Het gaat niet om hoe goed je een rol kan spelen, het is geen theater. Maar het gaat om wat je laat zien of niet laat zien, wat je tegen komt (in spel) en wat je daaruit kan leren. Het is spel, waarin de therapeut alles van jou verdraagt. Uiteindelijk wordt zo beoogd dat je zoveel hebt kunnen doen, ervaren en spelen in dramatherapie, dat je de dingen waar jij mee zit kan achter laten in het spel.

Dramatherapie gericht op specifieke doelen

Je wilt rust…

De therapie kan gericht zijn op; het bieden van veiligheid, emotioneel evenwicht, je kwaliteiten naar boven halen, dat je weer snel in het ‘hier en nu’ kan komen wanneer herinneringen aan het seksueel misbruik opdringen, dat je weer stabieler wordt. Je problemen worden niet weggenomen, maar je leert er beter mee omgaan (Smeijsters, 2003). Er kan gewerkt worden met geïmproviseerd spel, decor, kostuums, attributen of gefantaseerde scenes (fasen van Emunah zoals geciteerd staat in Doomen, 2010). De therapeut volgt je daarbij, is ondersteunend, nodigt je uit en bekrachtigt je.

Je wilt het kwijt…

Het is “het liefdevol stilstaan bij deze werkelijkheid en innerlijke bron met al haar verschrikkingen en ontroerende schoonheid (Kalmthout, 1997 in Tijdschrift voor psychotherapie, 2004).” Er wordt concreter aan je traumatische ervaring(en) gewerkt. Het spel is daarbij minder verhullend en meer gericht op de actualiteit. Er kan bijvoorbeeld gewerkt worden met rollenspel of psychodrama (waarbij de letterlijke situatie in beeld gebracht en onderzocht wordt). De therapeut zoekt de spanning op, je krijgt inzicht in de problemen en de opgedrongen herinneringen zodat deze uiteindelijk afnemen. Dat je voldoende stabiliteit hebt is hiervoor wel van belang, want je moet het kunnen maar ook willen.

Je komt nog steeds je dingen tegen…

Dramatherapie na seksueel misbruik bij vrouwen

Je bent seksueel misbruikt en je blijft last hebben van de effecten die zijn ontstaan op de langere termijn. De dramatherapie richt zich op waar jij nu nog last van hebt. Het gaat om het accepteren en integreren van de ervaring (Seksueelgeweld.info, 2013). Je kunt je bewust worden van gedragspatronen die niet functioneel zijn en in spel experimenteren met andere gedragingen. Het is daarbij veelal gericht op de verbinding en interactie met de buitenwereld (Stöfsel en Mooren, 2010 in Huijgens en Janssen, 2013). Het is leren om op een gezonde manier; te kunnen vertrouwen, met conflicten of autoriteit om te gaan, contacten en relaties aan te kunnen gaan.

Dramatherapie; speel, beleef, ervaar… de effecten van het seksueel misbruik niet

Voor meer informatie en voorbeelden van hoe dramatherapie wordt ingezet bij vrouwen die seksueel misbruikt zijn, verwijs ik u door naar het gehele onderzoek. Het onderzoek is te vinden op hulpverlening na seksueel misbruik en op de HBO Kennisbank

Het sprookje van de kortdurende therapie

Casus 1: Het gebroken been

gebroken hart, gebroken leven: de lange termijn effecten van seksueel misbruik

Je gaat skiën en je let even niet op. Je hebt een gebroken been. Heel vervelend allemaal. Je gaat snel naar de specialist, die zet het been en doet er gips omheen. Een week of zes later is er van het hele voorval alleen nog een litteken te zien.

Casus 2: Seksueel misbruik

Je wordt seksueel misbruikt. Je hebt een trauma. Heel vervelend allemaal. Je gaat snel naar de specialist, die geeft je een traumabehandeling. Een week of zes later is het hele voorval alleen nog maar een herinnering.

Het sprookje

Helaas is één van deze twee casussen een sprookje. Kun je raden welke?
Als je seksueel misbruik hebt geraden zit je goed. Eigenlijk gaat het al na de eerste zin mis!

Het sprookje ontrafeld:

‘Je wordt seksueel misbruikt’

En dan nog eens en nog eens en nog eens… en nog eens en nog eens… en nog eens… en nog eens en nog eens. En als je het helemaal zat bent, nog eens en nog eens… nog eens en nog eens. Je vraagt je wanhopig af of het ooit zal stoppen en dan gebeurt het nog eens en nog eens… en nog eens… en nog eens… en nog eens…
Voor veel kinderen die seksueel misbruikt worden blijft het niet bij die éne keer, maar vind het misbruik vaker, soms meerdere jaren plaats (1 op de 10).

‘Je hebt een trauma’

Bij seksueel kindermisbruik en incest is er meestal geen sprake van één trauma, maar van chronische traumatisering en bijbehorende hersenspoeling. Het meeste seksueel misbruik is een structurele, dagelijkse ervaring. Iets wat met grote regelmaat terugkomt en waar je geen verweer tegen hebt, is geen trauma, dat is conditionering.

‘Heel vervelend allemaal’

De angel bij seksueel misbruik zit er juist in, dat het niet allemaal vervelend is. Want je krijgt snoepjes, aandacht of je krijgt er geld voor. Je wordt medeplichtig gemaakt. De meeste misbruikers weten heel goed hoe je een kind kunt paaien. Inpalmen of grooming noemen ze dat. Het kind gelooft dat hij of zij het zelf gewild heeft.  Als het allemáál vervelend was, is het een stuk minder verwarrend.

‘Je gaat snel naar een specialist’

Deze gaat op twee fronten mis. Doorgaans ga je niet snel. De gemiddelde tijd tussen het moment dat het misbruik stopt en de eerste hulpvraag is 20 jaar! Je gaat dus niet snel naar een specialist (sommige mensen gaan nooit). Waar het verder nog mis gaat, is dat er (nog) niet veel specialisten zijn. Veel therapeuten weten zich, ook anno 2019, geen raad met klachten rondom seksueel misbruik. Het zit niet in de opleidingen en dus is het moeilijk om hulp te vinden die zich hier wel in heeft gespecialiseerd.

‘Een week of zes later is het hele voorval alleen nog maar een herinnering’

Helaas, zo werkt het niet. Veel mensen die therapie of hulpverlening zoeken, worden van het kastje naar de muur gestuurd. De diagnose en bijbehorende therapie die op dat moment in zwang is, wordt er op losgelaten. Een greep uit de diagnoses: Borderline, DIS, PTSS, Depressie, Angststoornis, OCD, sociale fobieën. Veel overlevers zoeken hun heil bij alternatieve hulpverleners en met succes (De tevredenheid ligt bij alternatieve hulpverlening hoger dan bij regulier). Het feit dat een therapie niet ‘bewezen’ is, betekent nog niet dat hij niet werkzaam en heilzaam kan zijn.

Het sprookje is ontzenuwd, nu de werkelijkheid

De werkelijkheid is: Helen van seksueel misbruik kán! Je kunt op het punt komen dat seksueel misbruik nog slechts een herinnering is, waar je verder geen last van hebt. De meeste mensen hebben daar langer dan zes weken voor nodig, laten we daar eerlijk over zijn. Dat heeft veel te maken met de impact die het, vaak jarenlange, misbruik heeft op je leven. Maar ook met het gebrek aan goede, passende hulpverlening die het overlevingsmechanisme ‘bagatelliseren’ niet versterkt.

In de overleving

Veel mensen zitten na jaren nog steeds in de ‘overleving’. Omdat er nooit over gepraat is, of nooit echt goed naar gekeken is naar de effecten ervan. De manieren die je jezelf hebt aangeleerd om met het seksueel misbruik om te gaan, kunnen je danig in de weg zitten. Het heeft invloed op elk aspect van je leven. Omdat het zo lang onverwerkt blijft is er ook vaak sprake van een stapeltrauma. Door revictimisatie, automatische overlevingsmechanismen en onbegrip uit de omgeving raakt het slachtoffer opnieuw getraumatiseerd.

Een kundige specialist vinden na seksueel misbruik

Deze website claimt een wegwijzer te zijn. Met elk van de hulpverleners die op deze website staan, hebben we eerst een persoonlijk gesprek. We schrijven over hoe de verschillende therapieën werken. zodat je als klant zelf kan kiezen welke manier het beste bij jou past.

Zonder een sprookje te vertellen:

  • Helen van seksueel misbruik doe je zelf
  • Jij hebt de regie van je hulpverlening
  • Je kunt het (waarschijnlijk) niet alleen
  • Het is meestal een langdurig proces
  • Er is moed voor nodig om het aan te gaan
  • Je bent het waard

En vergeet niet: helen kán!

Ben jij op zoek naar hulp? Download hier het stappenplan